Fidan Aşılama

AŞILAMA TEKNİKLERİ TANIMI AŞI YAPMANIN AMAÇLARI  

Çoğaltılması istenen bir çeşitten bir gözün veya kalem denilen bir dal parçasının diğer bir bitki üzerine yerleştirilip tutturulmasına Aşı denir. Buradan da anlaşılacağına göre aşı vegatatif yolla çoğaltmanın bir başka şeklidir.
Yeni bitkinin üst kısmını meydana getirecek olan bölüme kalem veya tek göz ihtiva ederse aşı gözü, alt kısmını veya gövdesini meydana getiren bölüme de anaç adı verilir.

Meyve ağaçları tohumla üretildiğinde genel olarak yozlaşır (yabanileşir). Bu nedenle arzu edilen herhangi bir çeşidin devamlılığını sağlayabilmek için aşı yöntemi uygulanır. Veya müsaitse çelikle çoğaltma yöntemi de kullanılabilir. Aşı yöntemi mevcut çeşidin özelliğini muhafaza ettiği gibi anaç ve kalem kullanımına bağlı olarak verimliliği, kaliteyi, bitki ömrünü ve bitkinin şeklini belli ölçüde iyileştirebiliriz.

Aşı Yapmanın Amaçları

1. Tohum, çelik; daldırma ve kök sürgünleriyle çoğaltma imkanı olmayan meyve tür ve çeşitlerinin kaybolmasını önleyerek devamlılığını sağlar.

2. Değişik ekolojik şartlara uyabilecek bitkilerin elde edilmesinde aşı kullanılır. Örneğin bademe aşılı şeftaliler daha yüksek kireçli topraklara dayanıklılık gösterirken, nispeten ağır topraklarda da erik anacı kullanılır.

3. Ağaçta meydana gelen herhangi bir yara veya don zararlarının onarılmasında aşıdan istifade edilir.

4. Aşının bir diğer amacıda çeşit değiştirmektir.

5. Bazı anaçların özelliklerinden (bodur anaçlar gibi) yararlanmak için ancak üzerine iyi bir çeşit aşılayarak yararlanabiliriz.

6. Islah çalışmalarında zamandan kazanmak içinde aşılama yapılır. 

AŞI ŞEKİLLERİ  

Meyvecilikte kullanılan bir çok aşı çeşidi vardır. Ancak kullanım şekli dikkate alındığında aşıları 2 gurup altında toplaya biliriz.

1. Göz aşıları  2. Kalem aşıları.   

1. Göz Aşıları

Altında odun dokusu bulunan veya bulunmayan küçük bir kabuk parçası ile bunun üzerindeki tek bir göz ile yapılan aşılara göz aşısı denir. Sadece yongalı göz aşısı metodunda,kabuk parçasının altında odun dokusu bulunur.

Meyve ağaçlarının çoğaltılmasında en çok kullanılan aşı yöntemidir. Göz aşıları yapıldığı zaman dikkate alındığında durgun ve sürgün göz aşısı olmak üzere ikiye ayrılır.

1.A Sürgün Göz Aşısı

İsminden de anlaşıldığı gibi aşının yapıldığı yıl patlayıp süren ve sürgün oluşturan aşı yöntemidir. Bu aşı şekli ilkbaharda Mayıs sonu Haziran ayı içerisinde yapılır. Bazen Temmuza kadarda devam edebilir. Kışları soğuk geçen yerlerde bu aşıların sürgünleri tam olarak olgunlaşıp kışa hazırlanamadığı için kışın soğuk ve donlu havalarda zarar görebilir. Bu nedenle kışları sert geçen yerlerde bu aşı yöntemi tercih edilmez veya yapılacaksa hemen erken ilkbaharda yapılması önerilebilir.

1.B Durgun Göz Aşısı

Durgun göz aşıları ise yapıldığı yıl sürgün vermezler. Kış mevsimini uyku halinde geçirir ilkbaharda sürgün vererek vegatatif faaliyete başlar. Sürgün oluşumu ilkbaharda meydana geldiği için yaz boyunca büyüyüp pişkinleşen sürgünler kış mevsimi çok soğukta geçse fazla zarar görmezler.

Durgun göz aşılarının yapılması bölgeye göre değişebilir. Temmuz sonlarından Ekim ayına kadar devam edilebilir. Genel olarak durgun göz aşısı yapımına meyve ağaçlarında kabuk kalkmaz olana kadar devam edilebilir. Durgun göz aşısına erken başlanmamalıdır. Aşılar güneşin şiddetli olduğu öğle saatlerinde yapılmamalıdır.

Göz aşısı yapmaya başlamadan önce aşı yapılacak bölgedeki sürgünler makasla temizlenir. Kabuklar tam kalkmıyorsa aşı yapımından birkaç hafta önce iyi bir sulama yapılmalıdır.

 

GÖZ AŞILARININ YAPILMASI  

Aşı yapılacak anacın aşı yapılacak olan 10-15 cm yukarıdaki sürgünler temizlenir. Özellikle aşının yapılacak olan kısmında toprak vs. varsa bir şeyle temizlenir. Aşı yapılacak ana gövde T şeklinde kesilir. Kesim sırasında ağacın odun kısmı zedelenmemelidir. Daha sonra kalem ele alınır. Çıkartılacak olan gözün yaklaşık 1,5 - 2 cm kadar üst ve altından veya basit olarak gözün bir parmak üzerinden genelde üçgen şeklinde gözü içine alınan kabuk kısmı çıkarılır. Ancak gözü çıkarırken gözün gözü dediğimiz büyükten koniyi kabuk kısmında kalacak  şekilde çıkartılmalıdır. Aksi halde aşı tutmuş olsa bile sürgün meydana gelmez. Kesilen kabuk T kesim yerine bağlanır. 10-15 gün sonra yapılan kontrollerde kabuk kısmı yeşil ise ve dokunulduğunda yaprak sapı düşerse aşı tutmuş demektir. Aşı yapıldıktan sonra yapılan bağlamada çok sıkı bağlama yapılırsa kabuğu zedeleyebileceği gibi gevşek bağlanırsa hava alır tutma olasılığı azalır. Yapılan kontrollerde aşının tuttuğu anlaşılırsa aşı bağı kesilip atılır. Çok kurak bölgelerde kurumayı önlemek için aşı yerinin üzeri özel bir kağıtla bağlanabilir.

Göz Aşılarının Faydaları

1. Göz aşıları genelde kurşun kalem kalınlığındaki anaçlara yapılabilir. Bu nedenle uzun süre beklemeye gerek yoktur.

2. Her anaca bir tek göz kullanıldığı için daha az sayıda aşı kalemi kullanılır.

3. Anaçta daha az yara meydana geldiğinden aşının tutma olasılığı yüksektir. Göz aşılarında tutma oranı % 80-90 dır.

4. Aşı tutmadığı taktirde aynı anaç üzerine bir kez daha aşı yapılabilir

5. Göz aşısında meydana gelen sürgünler daha düzgün olur.

6. Yapması kolaydır. Bir aşıcı bağlayıcı ile birlikte günde 1000 aşı yapabilir.

7. Göz aşıları genellikle işletmede işlerin fazla olmadığı döneme gelir.

8. Göz aşılarında macun kullanma mecburiyeti yoktur.

9. Göz aşısını öğrenmesi kolaydır.

 

GÖZ AŞISI METOTLARI  
T Aşısı (Kalkan Aşısı)

6  mm-2,5 cm çapındaki  anaçlara büyüme devresinde uygulanır. Topraktan 5-25 cm yükseklikte yapılır. Anaç T şeklinde kesilir. Göz kalkan şeklinde odunlu veya odunsuz olarak kesilir. Anaçta açılan T içerisine yerleştirilir. Hava almayacak şekilde bağlanır. Macunlanmaya gerek yoktur. Aşı bağı 15 gün sonra kesilir.

 

Ters T Aşısı

Yağmurlu bölgelerde yağmur sularının açılan T içerisine girmemesi ve enfeksiyon meydana gelmemesi için ters T aşısı yapılır.

Yama Göz Aşısı

Dikdörtgen şeklinde bir kabuk parçasının anaçtan kesilip çıkarılması ve bunun yerine üzerinde bir göz bulunan ve çoğaltılacak çeşitten alınan aynı büyüklük ve şekildeki bir kabuk parçasının anaç üzerine yerleştirilmesidir. Genellikle T göz aşısının başarısız olduğu tür ve çeşitlerde uygulanır. Bu aşıda başarılı olmak için gece ve gündüz ısı farkının az olduğu dönemler seçilmelidir. Aşı çabuk yapılıp, çabuk bağlanmalıdır.

Flüt Göz Aşısı

Bu aşı esas olarak yama göz aşısına benzer. Ondan farkı anaçtan çıkarılan kabuk parçasının gövdeyi hemen tamamen kuşatacak şekilde büyük alınmasıdır.

Yongalı  Göz  Aşısı

Bu  aşı  metodu  ilkbaharda  büyüme başlamadan önce veya yaz aylarında su noksanlığı veya başka bir sebeple büyümenin durduğu hallerde kabuğun odundan kolayca ayrılamadığı zamanlarda yapılır. En önemli nokta anaçta açılan T’ ye yongalı gözün çok iyi yerleştirilmesi ve çok iyi bağlanmasıdır.

2. KALEM AŞILARI  

Daha çok göz aşısı yapılamayacak kadar kalın olan anaçlara veya durgun T göz aşısı yapılmış fakat aşısı tutmamış olan kalın anaçlara yapılır. Yapılma zamanı ise anaca su yürümeden önce(Yarma aşı) veya su yürüdükten hemen sonra (Çoban aşısı) ilkbaharda yapılır. Düzgün kesilmiş anaçla aynı titizlikte hazırlanan kalemlerin kambiyum bölgelerinin üstüne gelecek şekilde sıkıca temas ettirilmeleri sağlanır. Anaç ile kalem arasında bir bağlantı kurulması ile yeni bir bitki meydana gelir. Bu tür aşılara kalem aşısı adı verilir.  

2.A Dilcikli Ve Dilciksiz İngiliz Aşı

Göz aşısı başarı oranını düşük olduğu (İri gözlü;ceviz vb.) bazı türlerde uygulanan kalem aşısı yöntemidir. Bu yöntemde kalem ve anacın aynı kalınlıkta olması arzu edilir. Bazen dilcik yapılmadan da aşılama yapılır ve aşı tutar. Önemli olan anaç ve kalemin kambiyum (Yara yerlerinin) dokularının tam karşılaşmasıdır. Aşı yerinin bağlanması, kalemin uç kısmının ise imkanlar ölçüsünde aşı macunu veya parafin ile kapatılması aşı başarısını arttırır. Bu aşılamada ustalık daha da önem kazanır.

 

2.B Kakma Aşı

Sert çekirdekli meyve türlerinden kiraz aşılamasında (yerinde aşı) yaygın olarak kullanılan kalem aşısıdır. Anaçta V şeklinde bir yer hazırlanır ve buraya uygun olacak şekilde hazırlanan kalem yerleştirilerek aşı bağlanır. Bu aşıda anacın fazla kalın olması istenmez.


2.C Yarma Aşı

Anacın kalın olduğu, yumuşak çekirdekli türlerde (elma,armut vb.) uygulaması tavsiye edilen ve çeşit değiştirme aşısı olarak bilinen bir aşılama metodudur. Her anaca en fazla iki kalem takılabilir. Kalem ile anaç kabuk yara yerlerinin karşılıklı gelmesine özen gösterilmelidir.



2.D Çoban Aşı

Anacın aşırı kalın olduğu aşılamalarda kullanılan bir metottur. Kalemler kabukla odun dokusu arasına yerleştirilir ve bir anaca kalınlığına göre üçten fazla kalem takılabilir. Anacın kabuğu aşırı kalın ise şekildeki gibi kesilir ve ince bir çivi ile çakılır. Daha sonra aşı macunu ile yara yerleri kapatılır.

AŞININ BAŞARI SIRRI

Aşı bitki aleminde ancak çift çenekli bitkilerde yapıldığı zaman başarılı olabilir. Tek çenekli dediğimiz bitkilerde aşı yapılamaz.

Çift çenekli bitkiler arasında da aşının yapılması sınırlıdır. Aşı aynı tür içersinde çeşitler arasında yapıldığı zaman başarı ile uygulanılabilir. Fakat aynı cins içersinde bulunan türlerde de  her zaman birbirine aşı yapılamaz. Ancak bazı cinsler arası aşı başarılı olabilir. Örneğin narenciye grubu farklı türlerden olduğu halde türler arasında aşı başarılıdır. Badem ile kayısı ve erik farklı türlerden oldukları halde aralarındaki aşı başarılıdır. Buna karşın elma ile armut aynı türden olduğu halde aşı yapılamaz. Cinsler arası yapılan aşılarda tutma normalde beklenmez buna karşın armut ve ayva  üzerine aşı yapılabilir.

Aşı kabukların kalktığı, tavlandığı zamanda yapılmalıdır. Aşırı sıcaklar aşıyı olumsuz yönden etkiler. Düşük sıcaklarda da aşının tutma şansı azalır.   

Yapılan Aşılamalarda;

- Uygun anacın ve metodun seçilmesi,

- Aşının zamanında yapılması

- Aşıyı usta elin yapması,

- Göz aşılarında dikkatli bağlama,

- Kalem aşılarında yara yerlerinin açıkta kalmaması,

aşı başarısını arttıran başlıca unsurlardır. 

UYUŞMAZLIK  

Aşıda kullanılan kalem veya göz parçası ile bunların üzerine aşılandığı anaç veya dal üzerinde bir anlaşmazlık meydana gelirse yani doku bakımından uyuşmazlık meydana gelirse gelişme ve büyüme olmaz.

Anaç veya kalemden birisi daha ince kalırsa diğeri biraz daha kalın ve biraz daha fazla gelişme gösterebilir. Bazı durumlarda da bu anlaşmazlığa rağmen meyve ağacı gelişmesini devam ettiriyor ve belli ölçüde meyve veriyorsa bu tip kombinasyona uyuşur kombinasyon denir. Buna karşı uyuşmazlık kesin bir şekilde ortaya çıkıyor kalem veya gözün meydana getirdiği yeni sürgünlerde kurumalar oluyorsa bunlarda uyuşmazlık kesindir ve buna kombinasyonlar uyuşmaz denir.

Uyuşmazlığın nedeni şu şekilde sayılabilir:

1. Aşılanan göz veya kalemin tutmaması

2. Tutma meydana gelmiş olsa bile sürgünlerin normal bir şekilde sürmemesi, yavaş gelişmesi veya meyve dalına dönüşmemesi.

3. Göz veya kalemde meydana gelen sürgünlerin normalde normal bir aşı ile dikey büyümesi gerekirken sürgünlerin toprağa paralel yatay bir şekilde gelişip büyümesi

4. Aşı yerinde şişkinliklerin meydana gelmesi.   

Uyuşmazlığın Sebepleri

1. Anaç ile kalem veya gözün anatomik olarak farklı olması.

2. Fizyolojik ilişkilerin yetersiz veya birbirine eşit olmaması.

Örneğin uyuşmanın meydana gelmediği kombinasyonlarda kalem veya gözlerin meydana getirdiği sürgünlerin yeteri kadar beslenmeyişi ölümlere neden olabilir.

3. Kalem veya göz tarafından salgılanan zehirli bir maddenin sürgün oluşumunu engellemesi.

4. Bazı virüsler aşıda uyuşmazlığa neden olabilir.

AŞI KALEMİNİN SEÇİLMESİ HAZIRLANMASI VE SAKLANMASI 
A. Aşı Kalemlerinde Aranacak Olan Özellikler

Vegatatif çoğaltmalarda alınan ve kullanılan parça ana bitkinin tüm özelliklerini taşıdığı için aşı kalemlerinin seçilmesinde ana bitkini özelliklerinin bilinmesi gerekir. Örneğin ana bitkinin verimliliğini, meyvelerinin kalitesini, erkencilik veya geçcilik durumunu, hastalıklara, çevre şartlarına dayanabilmesini, drenajını vb. özellikleri bilmemiz gerekir.

Esasen aşı kalemi alınacak olan ve genelde damızlık olarak vasıflandırılan bu tip ağaçların özellikle verimliliği ve kalitesi önceki yıllarda incelenip tespit edilmeli ve ondan sonra uygun olanlardan kalem alınmalıdır. Damızlık ağaçlarda üretimden ziyade sürgün verimi önemli olduğundan damızlık olarak kullanılacak olan ağaçların gerek beslenmeleri, budanmaları ve gübrelenmeleri bol sürgün verecek şekilde yapılmalıdır. Belirlenmiş olan ağaçlarda aşı kalemi alırken mümkün olduğunca ağacın güneş gören dış dallarından kalem almaya özen gösterilmelidir. Zira bu dallar daha pişkin, olgun ve sağlam olur. Obur dallar mümkün olduğunca aşı kalemi olarak kullanılmamalıdır.

B. Aşı Kalemlerinin Alınma Zamanı

Aşı kalemlerinin alınma zamanı ağaçların dinlenmede olduğu dönemdir. Bu nedenle aşı kalemleri sonbahardan ilkbahara kadar geçen süre içinde alınabilir. Kış soğuklarının fazla olduğu yerlerde tedbirli olarak sonbaharda alınabilir. Ama havaların çok soğuk olmadığı yerlerde aşı yapımına en yakın süre içinde alınması daha doğrudur. Erken alındığında aşı kalemlerini kullanma zamanına kadar muhafaza edilmesi gerekir. Buda yetiştiricinin işini belli ölçüde zorlaştırır.

Alınan kalemlerin saklanması sırasında küflenmemesi, suyunu kaybetmemesi ve kabuğunun buruşup sararmaması gerekir.

Göz aşıları yapımında kullanılacak kalemlerin ilkbaharda vejetasyonun başlamasından sonra yapılacağı için bunlarda kalemlerin muhafaza edilişi söz konusu değildir. Ancak bir bölgeden başka bir bölgeye gönderilmesi söz konusu ise usulüne uygun olarak ambalajlanıp gönderilmesi gerekir.

C. Aşı Kalemlerinin Nakli

Alınan kalemler bir başka bölgede kullanılacak ise bunların uygun şartlarda ambalajlanıp gönderilmesi gerekir. Kış aylarında veya serin dönemlerde aşı kalemlerinin gönderilmesi daha kolaydır. Zira serin dönemlerde kalemler kolay kolay bozulmazlar. Ancak havaların ısınmasıyla birlikte aşı kalemlerinin gönderilmesi de zorlaşabilir. Kalemlerin kullanılmasına kadar sağlıklı, kabuklarının canlı ve sulu ve de sürmemiş olması gerekir. Bu nedenle aşı kalemleri gönderilirken genelde kalemlerin rutubetini muhafaza edici şartlar yerine getirilmelidir. Bu anlamda rutubetlendirilmiş talaş, rutubetlendirilmiş sap, saman ile yosun gibi ortamlar kullanılmalıdır. Kısa mesafelerde aşı kalemleri plastik torbalarda gönderilebilir. Uzun mesafeye gönderilirken kalemlerin demet halinde gönderilmesi uygun değildir. Sandıkların içine bir kat nemlendirilmiş ortam dökülür onunda üzerine kalemler düzgün biçimde sıralanır. Ve üzerine tekrar nemlendirilmiş ortam konularak sandık doldurulur. Sandığın üzerini kapatmadan önce kalemlerin alındığı tarih, bitkinin türü ve çeşidi kurşun kalemle yazılır. Ve sandık artık kapatılır.

Aşı yapımında kullanılacak olan bu kalemler uzak yerden geldiğinde açılıp kontrol edilir. Varsa bozulmuş olanlar seçilip atılır. Ve sağlam olanları kullanmadan önce gerekiyorsa bir iki saat suda bırakılır. Daha sonra kalemler aşı yapımında kullanılabilir.

D.Aşılarda Tutma Olayı

Her aşı esasen bitkide meydana gelen bir yaradır. Bu nedenle aşının tutma olayı bitkideki yaranın kapanması olayına benzer ve burada callus dokusu oluşur. Callus dokusunda aşı ile anacın kambiyum dokusu ne kadar üst üste geliyorsa yara dokusu o anlamda daha çabuk iyileşir. Anaç ile kalem arasında iletişim demetleri kısa zamanda bütünleşir. Ve aşı tutmuş olur. Aşı yapılan bitkinin yara dokusunu iyileştirme kabiliyeti ile hava sıcaklığının yakından ilgisi vardır. Sıcaklık 30 °C üstüne çıktığında veya bitki türlerine göre 15-20 C altına düştüğünde özelliklede 10 °C altına düştüğünde yaranın iyileşmesi güçleşir buna bağlı olarak aşının tutma nispeti azalır.

AŞI ALET VE MALZEMELERİ  

1. Testere

Kalın anaç ve dalları kesmede kullanılır. Aşıda kullanılacak olan testere ince ve ağzı da ince dişili olmalıdır.

2. Makas

Ana gövdeyi temizlemede ve kalemlerin aşı yapılacak şekilde hazırlanmasında fazlaca kullanılacak olan bir alettir. Makasın her iki ağzı ne kadar keskin olursa kesilen dokuda herhangi bir yara bere meydana gelmeden kesim yapılabilir.

3. Aşı Bıçağı

daha çok göz aşısında gözün alınmasında ve yerleştirilmesinde ve kalem aşılarında ise kalemlerin hazırlanmasında kullanılır. Daha çok küçük ağızlıdır. Ağzın sırt kısmında veya aksi yönde gözlerin alınmasında ve yerleştirilmesinde kullanılan özel bir kısım bulunur.

4. Aşı Usturası

Aşıcının özellikle yarma aşılarda kullandığı bir alettir. Ana ağaç kalınlaştığında veya  yaşlı bir ağacın ana dallarına kalem aşısı yapılmak istendiğinde aşı yapılacak kısımlar testereyle kesilir ondan sonra aşı usturası yardımıyla yarılır.

5. Tokmak

Tokmak ahşaptan yapılan anacın yarılmasında usturanın üzerine vurmaya yarayan bir alettir.

6. Aşı Bağları

Aşı bağlarının aşının tutmasında büyük payları vardır. Aşıda, dokuların sıkı tutulmasında böylece yara dokusunun daha kısa zamanda kolayca kaynaşmasında, yara dokusuna havanın girmesini önlemede, yara yerinin rutubetini muhafaza etmede, yara dokusunun hastalık etmenlerine karşı muhafazasında ve yağan yağmur sularının aşı yerine girmesini önlemede aşı bağlarının büyük faydaları vardır.

Bu nedenle iyi bir aşı bağı usulüne uygun iyi bir şekilde kullanılırsa aşının tutma nispeti o ölçüde artar. Aşı bağı olarak piyasalarda bulunan özel aşı bağları kullanılabilir. Son yıllarda kullanılmaya başlanan plastik bantlarda aşı yapımında kullanılabilmektedir.

7. Aşı Macunları

Aşı macunları kalem aşılarında kullanılır. Aşı macunu aşı yerinin hava alarak kurumasını ve aşı yerine yağmur sularının girmesini önlemede kullanılan bir malzemedir.

İçinde bulunan malzemelere göre soğuk ve sıcak dediğimiz iki tip aşı macunu vardır. Sıcak aşı macunları normal şartlarda iyice katılaşacağı için ısıtma mecburiyeti vardır. Soğuk aşı macunları ise normal koşullarda da aşı yerine sürülebilir. Aşı macunları yapımında çeşitli tarifler kullanılabilir. Bunlardan bir tanesi:

Malzemeler

600 gr çamsakızı

50 gr zift

35 gr iç yağı

40 gr bal mumu

70 gr ince mangal külü

200 gr adi ispirto

Yapılışı

Çam sakızı, zift, iç yağı ve bal mumu büyükçe bir demir kap içersine konur. Ateş üzerinde karıştırılarak eritilir. Karışımın rengi hafif kahverengi olunca üzerine yavaş yavaş ince kül ilave edilir. Karışımın rengi koyu kahverengine döndüğünde ateşten indirilip biraz soğutulur. Sonra üzerine biraz ispirto ilave edilip iyice karıştırılır. Tamamen koyulaşmadan kutulara doldurulur ve böylece aşı macunu yapılmış olur.